Προσφάτως ἀνακάλυψα στὴν ἰταλικὴ μετάφραση τῆς συλλογῆς ποιημάτων «Τὸ (Νέο) Βιβλίο τῶν Γάτων» τοῦ Νίκου Δήμου ἕνα ἐνδιαφέρον μεταφραστικὸ λάθος στὸ ποίημα «Ἀσπρούλης». Τὸ πρωτότυπο

Πῶς γίνεται
ἕνα τόσο φοβισμένο γατάκι
–τὸ πιὸ φοβισμένο–
νὰ εἶναι σήμερα
ὁ ἀγαθὸς Ἀσπρούλης;

στὴ μετάφραση γίνεται

Come accade
che un gattino tanto spaventato
–il più spaventato–
sia oggi
il nostro coraggioso Bianchettino?

Ἡ προβληματικὴ μετάφραση εἶναι τοῦ «ἀγαθὸς» ὡς «coraggioso». Στὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ «ἀγαθὸς» σήμαινε κυρίως τὸν γενναῖο, θαρραλέο, ἀνδρεῖο, ἀτρόμητο (στὴ μάχη). Ἡ ἔλευση ὅμως τοῦ χριστιανισμοῦ μετέβαλε τὴν κύρια σημασία τῆς λέξης, ποὺ ἔφτασε νὰ δηλώνει τὸν καλόψυχο καὶ τὸν ἀπονήρευτο, ὅπως π.χ. στὸ ποίημά μας.

Ὁ χριστιανισμὸς μετέβαλε καὶ σὲ ἄλλες γλῶσσες τὴν πολεμικὴ ἀρετὴ σὲ ἠθική. Ἀντιγράφω ἀπ’ τὸ βιβλίο «A Natural History of Latin» τοῦ Tore Janson:

Virtus, a word which has been borrowed into many languages including English virtue, is built on the word vir which means “man“ and which is also to be seen in words like virile and virility. In origin therefore virtus meant “manliness“. But it has nothing at all to do with sexuality, and means rather something like “good qualities“, namely those that a man was supposed to have. These include above all else courage, […] Virtus was seen as the best quality that a Roman could have.

Βέβαια σήμερα virtue στ’ Ἀγγλικὰ καὶ virtù στὰ Ἰταλικὰ δὲν εἶναι ἡ ἀνδρεία, ἀλλὰ ἡ (χριστιανικὴ) ἀρετή, ἡ ἠθικὴ τελειότητα.

Ἀλλὰ καὶ ὁ «καλοκάγαθος» δὲν θεωρήθηκε «κουτὸς» μόνο στὰ Ἑλληνικά. Τὸ νόημα τῆς ἀγγλικῆς λέξης «silly»

moved from “blessed” to “pious,” to “innocent” (c.1200), to “harmless,” to “pitiable” (late 13c.), to “weak” (c.1300), to “feeble in mind, lacking in reason, foolish” (1570s).

Οἱ Ἰταλοὶ μεταφραστὲς τοῦ ποιήματος μᾶλλον εἶχαν ἔρθει σ’ ἐπαφὴ μὲ τὴ λέξη «ἀγαθὸς» ἤδη ἀπ’ τὸ ἰταλικὸ γυμνάσιο, στὸ μάθημα τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν, κι ἔτσι πρωτοδιδάχθηκαν τὸ προχριστιανικό της νόημα! Καθὼς μάλιστα ὁ «θαρραλέος» τοῦ τελευταίου στίχου ταιριάζει γάντι μὲ τὸν «φοβισμένο» τοῦ πρώτου, ὁ Ἀσπρούλης –ἀπὸ πρώην δύσπιστος κι ἐπιφυλακτικὸς ἀπέναντι στοὺς ἀνθρώπους, ποὺ τώρα πιὰ ἔμαθε νὰ τοὺς ἐμπιστεύεται– μεταβλήθηκε σὲ τέως δειλὸ καὶ νῦν γενναῖο στὶς συγκρούσεις μὲ τοὺς ἄλλους γάτους. (Ἐκτός βέβαια κι ἂν coraggioso εἶναι καὶ ὁ θαρραλέος στὶς συναναστροφές, αὐτὸς ποὺ ἀνοίγεται εὔκολα καὶ δὲν διστάζει νὰ κάνει τὴν πρώτη κίνηση). Ἀπ’ τοὺς δύο μεταφραστὲς καὶ καθηγητὲς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Πάδουας, ὁ μὲν Oddone Longo ἔχει γράψει γιὰ τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες καὶ τὴ γλῶσσα τους, ὁ δὲ Massimo Peri εἶναι νεοελληνιστής.

Υ.Γ. Ἐπικοινώνησα μὲ τὸν καθηγητὴ Peri, ὁ ὁποῖος μοῦ ἐπιβεβαίωσε τὸ λάθος.

Ἀσπρούλης

Ὁ Ἀσπρούλης φωτογραφημένος ἀπ' τὸν (περι)ποιητή του.